Ticari ve Sınai Yükler için Yük Sigortası

Sorumluluk sınırı

Taşıyıcı sorumluluğu malınızın değeriyle değil, ağırlıkla sınırlanır

Taşıyıcının kaybolan veya hasar gören yüke ilişkin sorumluluğu uluslararası sözleşmelerle sınırlandırılmıştır ve malın değerine göre değil, ağırlığa veya paket adedine göre hesaplanır. Aynı brüt ağırlıktaki gönderilerini kaybeden iki yükleyici, kutuların içinde hassas cihaz da olsa çelik hurdası da olsa taşıyıcıdan aynı tavan tutarı tahsil eder; çünkü sözleşmeler taşıyıcının riskini fatura değeriyle değil, kütle ve paket birimleriyle ölçer.

Ticari ve sınai yüklerde bu tavan, gönderinin değerinin çok altında kalır. Bir palet kontrol paneli ile bir palet ambalaj filmi aşağı yukarı aynı ağırlıktadır ve aynı sözleşme limitine tabidir; bu limit ile yerine koyma maliyeti arasındaki fark, yük sahibinin taşıdığı risktir. Yük sigortası bunun tersi esasla çalışır. Mal hareket etmeden önce gönderi için beyan edilen bir değere karşılık verir ve tazminat da bu beyan edilen değere göre ölçülür.

Sorumluluk ve sigorta

Taşıyıcı sorumluluğu ile yük sigortası birbirinin yerine geçmez

Taşıyıcı sorumluluğu, taşıyıcıya karşı hukuki bir talep hakkıdır; yük sigortası ise yük sahibi ile sigortacı arasındaki bir tazminat sözleşmesidir. Taşıyıcıdan tahsilat, kaybın mal taşıyıcının zilyetliğindeyken meydana geldiğini kanıtlamayı, sözleşmenin öngördüğü ihbar sürelerine uymayı ve tavan tutarı kabul etmeyi gerektirir. Poliçe kapsamında tahsilat ise, o gönderi için düzenlenen şartlar üzerine kurulmuş bir talep sunmayı gerektirir.

İkisi alternatif değil, paralel yürür. Bir yük hasarını ödeyen sigortacı, sigortalının taşıyıcıya karşı haklarını devralır ve taşıyıcıyı kendisi takip eder; bu mekanizmaya halefiyet denir. Poliçe olsa bile taşıyıcıya karşı yazılı talebi tam da bu yüzden yapıyoruz: bu talep, sigortacının sonradan takip edeceği rücu hakkını korur ve süresinde yapılmaması yük sahibinin durumunu zayıflatabilir.

Sözleşmeler

Üç sözleşme deniz, kara ve hava taşımasında sorumluluğu sınırlar

Çalıştığımız koridorlardaki uluslararası taşımanın çoğunu üç metin düzenler: deniz taşıması için Lahey-Visby Kuralları, uluslararası karayolu taşıması için Eşyaların Karayolundan Uluslararası Nakliyatı için Mukavele Sözleşmesi (CMR) ve hava taşıması için Montreal Sözleşmesi. Her biri taşıyıcının sorumluluğunu aynı ilkeyle, brüt ağırlığın kilogramı başına veya paket başına bir hesap birimi cinsinden sınırlar.

Lahey-Visby Kuralları, paket veya taşıma birimi başına bir tutar ile kaybolan ya da hasar gören malın brüt ağırlığının kilogramı başına bir tutardan yüksek olanını uygular. CMR, eksik teslim edilen veya hasar gören brüt ağırlığın kilogramı başına bir tutar uygular ve buna, etkilenen mala ilişkin taşıma ücretlerinin ve vergilerin iadesini ekler. Montreal Sözleşmesi, ilgili paketin kilogramı başına bir tutar uygular ve hasar ihbarının, teslim alınmasından sonraki kısa ve sabit bir süre içinde yazılı olarak yapılmasını şart koşar.

Üçü de yükleyiciye, taşıma belgesinde daha yüksek bir değer beyan ederek ve bunun kabulü için taşıyıcıya ek bir ücret ödeyerek tavanı aşma imkânı tanır; bu da yük poliçesinden bambaşka bir araçtır. Limitlerin kendisi, Uluslararası Para Fonu'nun hesap birimi olan Özel Çekme Hakkı (SDR) cinsinden ifade edilir ve zaman içinde değiştirilir.

Teminat seviyeleri

Institute Cargo Clauses üç teminat seviyesi belirler: A, B ve C

Institute Cargo Clauses (ICC), dünya genelinde deniz ve transit yük poliçelerinde kullanılan standart metinlerdir ve üç seviyede gelir. A klozu tüm riskler teminatıdır: poliçeye yazılmış istisnalar dışında herhangi bir sebepten doğan, sigortalı yükün fiziksel kaybını veya hasarını karşılar. B ve C klozları sayılan riskler teminatıdır: yalnızca metinde listelenen olaylara karşılık verirler ve bu listenin dışında kalan bir kayıp, ne kadar gerçek olursa olsun teminat kapsamında değildir.

B klozu, sayılan riskler metinlerinin daha geniş olanıdır. Deprem, volkanik patlama ve yıldırım; deniz, göl veya nehir suyunun gemiye, deniz aracına, konteynere ya da depolama yerine girmesi; bir paketin denize düşmesi veya yükleme ya da boşaltma sırasında düşürülmesi sonucu tam ziyaı gibi olaylara uzanır. C klozu en dar olanıdır ve büyük deniz kazalarında yoğunlaşır: yangın veya patlama, geminin karaya oturması, karaya vurması, batması ya da alabora olması, çatışma, sığınma limanında boşaltma ve müşterek avarya fedakârlığı.

Üç seviye de müşterek avarya ve kurtarma masraflarını kapsar; üçü de, bu riskler ayrı klozlarla geri eklenmedikçe savaşı ve grevi istisna eder. Aralarında seçim yapmak; emtia, güzergâh ve yükün karşılaşacağı elleçleme hakkında ticari bir değerlendirmedir ve seçilen seviye, sevkiyat için düzenlenen poliçeye yazılır. Bu metinleri, sattığımız bir ürün oldukları için değil, sektör standardı oldukları için anlatıyoruz.

Sigorta değeri

Sigorta değeri faturadan, navlundan ve teamüli bir artırımdan kurulur

Ticari bir gönderinin sigorta değerinde alışılmış esas, malın ticari fatura değeri artı navlundur; buna, bir kaybın yarattığı arızi maliyetleri karşılamak için teamüli bir marj eklenir. Bu artırımın sebebi, tam ziyaın yük sahibine faturanın yüzünde yazandan daha pahalıya mal olmasıdır. Ödenmiş veya ödenecek gümrük vergisi, ekspertiz ve imha masrafları, banka ve evrak masrafları, siparişe bağlanmış işletme sermayesi ve gönderiyi kısa vadede yerine koymanın ek maliyeti vardır.

Değerin bu esasla beyan edilmesi, tazminatın yük sahibini kayıptan önceki durumuna —bunun bir kısmına değil— geri getirmesini sağlayan şeydir. Primi düşürmek için değeri eksik beyan etmek, tam da teminata ihtiyaç duyulan anda ortaya çıkan bir açık yaratır; poliçede eksik sigorta (average) şartı uygulanıyorsa, tazminat eksik beyan oranında düşürülür. Fatura değerini, ihracat beyannamesini destekleyen aynı ticari belgelerden alıyoruz; böylece beyan edilen rakam ile gümrük dosyası birbiriyle uyumlu olur.

Taşıma teminatı

Transit teminatı çıkış deposunda başlar ve varış deposunda sona erer

Transit yük teminatı depodan depoya esasıyla yazılır: mal, doğrudan yüklenmek amacıyla çıkış deposunun veya depolama yerinin içinde ilk kez hareket ettirildiğinde başlar, transitin olağan seyri boyunca devam eder ve adı belirtilen varış deposuna teslimle sona erer.

Bu ilke bizim koridorlarımızda önem taşır; çünkü Jebel Ali'den Şam'a veya Şanghay'dan İskenderiye'ye giden bir gönderi mod değiştirir, araç değiştirir ve yol boyunca bir konsolidasyon deposunda ve bir aktarma sahasında bekler. Limandan limana yazılan bir teminat, iç ayakları ve her iki uçtaki elleçlemeyi açıkta bırakır; oysa elleçleme hasarı tam da bu ayaklarda yoğunlaşır.

Depodan depoya teminat aynı zamanda bir süreye karşı işler. Malın son boşaltma limanında gemiden tahliyesiyle ya da uçaktan veya araçtan indirilmesiyle sabit bir süre başlar ve teminat şunlardan hangisi önce gerçekleşirse onunla sona erer: adı belirtilen varış yerine teslim, bu sürenin dolması veya yük sahibinin depolama ya da dağıtım için seçtiği başka herhangi bir depoya teslim. Malın bundan daha uzun süre bekleyeceği hallerde uzatma, süre dolduktan sonra değil, dolmadan önce sigortacıyla düzenlenir.

Müşterek avarya

Müşterek avarya, kendi yükü hasarsız varan bir yükleyiciye de fatura çıkarabilir

Müşterek avarya (GA), deniz yolculuğunda menfaati bulunan her tarafın, sergüzeşti kurtarmak için bilerek göze alınan bir zarara orantılı olarak katkıda bulunduğu bir deniz hukuku ilkesidir. Kaptan, karaya oturmuş gemiyi yüzdürmek için güverte yükünü denize attığında, makine arızasından sonra profesyonel kurtarıcılarla anlaştığında ya da konteyner yangınıyla mücadele için bir ambarı suyla doldurduğunda, fedakârlık ve olağanüstü masraf gemi ile gemideki tüm yük arasında paylaşılır.

Katkı payları kusura göre ve belirli bir gönderiye dokunulup dokunulmadığına göre değil, değere göre dağıtılır. Kusursuz halde varan yük, denize atılan yükle aynı esasa göre katkı payı öder. Donatan müşterek avarya ilan eder, dispeci düzenlemek üzere bir avarya dispeççisi atanır ve taşıyıcı, her alıcı bir müşterek avarya senedi ile birlikte nakit depozito veya sigortacı garantisi verinceye kadar gemideki her konteyner üzerinde hapis hakkını kullanır. Bu evrak tamamlanmadan konteyner serbest bırakılmaz, terminalde ise demuraj ve ardiye işlemeye devam eder.

Sigortalı bir yük sahibi bu talebi sigortacısına devreder; sigortacının garantisi nakit depozitonun yerini alır ve dispeççileri yazışmayı yürütür. Sigortasız bir yük sahibi ise depozitoyu işletme sermayesinden, hasarsız mal için, konteyner hareket edebilmeden önce öder. Uzun bir deniz bacağında taşınan, aksi halde düşük riskli sayılacak tam konteyner bir yük için bu, teminat yaptırmanın en güçlü tek gerekçesidir.

İstisnalar

İstisnalar, yük sahibinin kontrolündeki sebepleri izler

Yük poliçeleri, transitteki bir olaydan değil malın durumundan veya hazırlanma biçiminden kaynaklanan kayıpları istisna eder ve ticari yükte reddedilen taleplerin çoğunu üç istisna oluşturur. Ambalajın yetersizliği veya uygunsuzluğu, doğru bir ambalaj şartnamesinin önleyeceği hasarı istisna eder: baskı dayanımının ötesinde istiflenmiş koliler, deniz bacağı için takozlanmamış veya sabitlenmemiş makineler, nem alıcı olmadan yüklenmiş higroskopik mal, dunajsız istiflenmiş bir konteyner.

Zati ayıp, bir emtianın olağan bir transit süresi içinde kendiliğinden ürettiği bozulmayı istisna eder; meyvenin olgunlaşması, reçinenin kürlenmesi veya korumasız çeliğin nemli havada oksitlenmesi gibi. Gecikme, geç varıştan doğan pazar kaybını ve dolaylı zararı, gecikmenin kendisi sigortalı bir riziko tarafından başlatılmış olsa bile istisna eder. Sigortalının kasıtlı fiili, olağan sızıntı ile olağan aşınma ve yıpranma, markalamanın yetersizliği ve gemi işletmecisinin ödeme aczi veya mali temerrüdü standart listeyi tamamlar.

Bunların her biri poliçe metnine yazılıdır ve belirli bir gönderide etkili olan istisnalar, o gönderi için düzenlenen poliçedekilerdir. Nakliye işinin ağırlığını gösterdiği yer de burasıdır: doğru bir ambalaj şartnamesi, doğru istifleme ve doğru markalama, reddedilen bir talebin en yaygın gerekçelerini konteyner mühürlenmeden önce ortadan kaldırır.